CÁ THÁNG TƯ PUTIN

Tháng tư lại về. Nó là điểm hẹn của những câu chuyện Cá tháng 4 – Một cơ hội để bàn dân thiên hạ kể những câu chuyện giật gân – trà trộn những vàng thau lẫn lộn, tốt có, xấu có với dụng ý khôi hài, cợt bỡn. Tóm lại, Cá tháng 4 (có thể) là chuyện vô thưởng vô phạt song cũng có thể là dịp để người ta lồng vào những chi tiết với mục tiêu bày tỏ thái độ phản ảnh trước những sự kiện xảy ra trong cuộc sống.

Đọc bản tin của Hãng AP có tên Putin’s demand for ruble payments? No way! say EU nations loan đi hôm thứ năm ngày 24/03/2022, bạn có thấy chuyện này khá trùng hợp với mô týp cốt truyện Cá tháng 4 hay không? Bạn có thấy câu chuyện này khôi hài, khá nực cười, hay nó khiến chúng ta suy gẫm. Vâng. Lần này Tổng thống Nga Putin đưa ra yêu cầu các nước đối tác thù địch (unfriendly nations) với Nga mua dầu thô và khí đốt của Nga phải thanh toán bằng đồng Rúp!

Không lạ gì khi thế giới đang sốt ruột trước tình hình chiến sự tại Ukraine càng lúc càng đi vào bế tắc. Tin từ bên nhà gởi sang, dòng email gần gũi mộc mạc (nguyên văn): Hiện tại do tình hình căng thẳng Nga và Ukraina dẫn đến giá xăng tăng hơn 6k, hiện tại giá xăng ở Bình Dương đang ở mức 28-30k ($1-1.25)/lít. Chút thông tin ấy có khiến bạn trăn trở. Phải chăng khủng hoảng tại Ukraine chính là hiện thân của hiệu ứng bứt dây động rừng? Phải chăng phát biểu này bản thân nó cung cấp đầy đủ chất liệu sốt dẻo cho những ai sính chuyện Cá tháng 04.

Chiến sự tại Ukraine đã bước qua tuần thứ 5. Ban đầu người ta quan ngại trước tình hình lực lượng không cân sức giữa hai bên. – Một lần nữa đây là đề tài khá phù hợp với các dòng trạng thái (status) cũng như các bản tin tự phát (unverified news) tung lên mạng như nấm dại. Vâng. Làm sao người ta có thể làm ngơ khi Nga là một quốc gia với khả năng quân sự đáng gờm không chỉ trong vùng mà với cả thế giới. Giữa lúc đó Ukraine là một quốc gia hiền hòa, diện tích chỉ bằng tiểu bang Texas, một dân tộc hiếu hòa với những cánh đồng lúa mì và hoa hướng dương bạt ngàn. Họ không hề có bất cứ mưu đồ bành trướng nào (như lời Tổng thống Nga Putin tuyên bố). Với tình trạng không cân đối về mặt lực lượng, người ta nghĩ Kyiv sẽ bị quật ngã nội trong hai hôm. Vậy mà…

Ngược lại, nhiều bản tin đánh đi khẳng định lực lượng quân đội Nga đang gặp những rắc rối lớn. Nhiều ý kiến chuyên môn còn nói khâu chuẩn bị hậu cần của quân đội Nga có quá nhiều lỗ hổng. Lương thực và nguyên liệu của lính Nga quá mỏng, trong khi đó lính Nga được lệnh mang theo quân phục mặc vào các dịp lễ bởi theo ước tính chỉ nội hai ngày là họ có thể diễu hành với chiến thắng vinh quang trên đường phố Kyiv. Nhưng đó chỉ là một ảo vọng rất đỗi… Cá tháng 04!

Có thể sức phản kháng mãnh liệt của người dân Ukraine đã trở thành lực cản vốn Tổng thống Putin không ngờ trước đó. Do thôn tính Crimea năm 2014 quá dễ dàng nên Mr. Putin nghĩ rằng kỳ tích sẽ lập lại. Thế mạnh của quân đội Nga là điều chớ dại dột xem thường. Những đoàn thiết giáp dài mấy chục cây số. Những gọng kìm siết chặt tứ bề. Kyiv lẽ ra phải biết điều, giải giáp quy hàng sớm để tránh chuốc vào người những họa hiểm bởi dám cả gan lấy trứng chọi đá.

Tuy vậy, diễn biến tại Ukraine càng lúc càng khác với kịch bản Cá tháng 04. Tinh thần quyết tử của dân Ukraine càng lúc càng thể hiện rõ hơn. Tưởng đâu họ hiền lành như thế (nhìn vào quốc kỳ của họ sẽ nhận ra: Nửa xanh da trời, nửa vàng thắm – xanh là bầu trời – vàng là màu hoa hướng dương) đâu thể là đối thủ trước đôi găng tay thép Kremlin. Gần như ban đầu cả thế giới hoảng hốt lo lắng cho Ukraine. Họ chỉ thầm hy vọng khả năng cầm cự của Ukraine sẽ giúp đất nước này từ từ vượt qua tâm bão. Thật may, tuy hứng chịu nhiều mất mát đổ vỡ, Ukraine vẫn từng bước đối đầu với bao thử thách khi bệnh viện, nhà hát, trường học, quảng trường, khu mua sắm, sân chơi, vườn trẻ, thánh đường, chung cư, bến xe… của họ liên tục bị bom dội, đạn pháo.

Càng không phải Chuyện Cá tháng 04 khi những chướng ngại vật được dựng lên giữa các trục lộ chính. Những tay thợ cơ khí, thợ hàn của Ukraine khẩn trương hàn những thanh sắt nặng án ngữ trên con đường thiết giáp Nga tiến về Kyiv. Họ tính toán: Xe tăng Nga đến gần vật chướng ngại buộc phải dừng lại thông đường mới tiếp tục đi được. Khi lính Nga rời xe tăng thực hiện công việc thông đường quân Ukraine sẽ tấn công. Bài học chiến tranh du kích ấy chứng minh khá rõ tính hiệu quả của nó buộc sức tiến của quân đội Nga không thể tiến hành đúng với lộ trình dự kiến trước đó.

Càng không phải chuyện Cá tháng 04 khi Tổng thống Ukraine khước từ lời mời tỵ nạn tại Mỹ với tính toán của Washington nếu Kyiv thất thủ một chính phủ Ukraine lưu vong vẫn tồn tại vì tổng thống do dân Ukraine bầu ra theo đúng hiến pháp vẫn sống. Khi ông quyết định ở lại, cả nước Ukraine như được tiếp thêm sức mạnh tinh thần. Con rắn không thể thiếu cái đầu. Tổng thống Volodymyr Zelenskyy của Ukraine đã khẳng định rõ: Ông là người Ukraine không thể bỏ Ukraine trong tình cảnh này. Tinh thần khẳng khái bất tử của ông đã trở thành bức tường thép vốn Điện Kremlin trước đó đã đánh giá thấp.

Càng không thể là chuyện Cá tháng 4 khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy liên tục gõ cửa thế giới bằng những lời kêu gọi khẩn thiết. Ông trò chuyện trực tiếp với dân chúng Nga. Ông trò chuyện với Quốc hội Mỹ. Ông lên tiếng công khai cảm ơn Thụy sĩ khi nước này quyết định đóng băng 6 tỷ Mỹ kim của Putin và nhóm tay chân gồm các ông chủ có mối quan hệ với mafia đầu nậu chóp bu guồng máy quyền lực tại Nga. Ông trò chuyện với tất cả những ai quan tâm đến tình hình nóng bỏng tại Ukraine. Thậm chí ông kêu gọi những ai có lòng, có khả năng, hãy tham gia tổ chức quân sự đa quốc gia đánh Nga giúp đỡ dân chúng Ukraine. Rõ ràng việc làm của ông là hành động hoàn toàn không thấy chép trong các cẩm nang kinh tế chính trị (vốn chúng ta thường thấy).

Càng không thể là chuyện Cá tháng 4 khi NATO, khối EU và toàn bộ thế giới mạnh mẽ đứng lên vỗ tay ca ngợi những nỗ lực phi trường của dân Ukraine. Nhiều đoàn người chạy loạn đổ về biên giới Poland và các nước gần đó chứng kiến cảnh gia đình ly tán khi đàn ông trai tráng Ukraine trong độ tuổi 18-60 không được rời Ukraine song phải ở lại chiến đấu. Thật cảm phục, những người đàn ông này đã hiểu rõ trách nhiệm ở lại bảo vệ đất nước. Luật nghĩa vụ quân sự được ban hành trong tình trạng khẩn cấp được họ ủng hộ. Họ tự giác. Không ai bàn cãi lôi thôi ầm ĩ. Không ai tỏ ra cau mày, nhăn nhó. Họ đón nhận trách nhiệm đó như một sự kiện hiển nhiên. Đất nước trong cơn nguy biến, họ là con dân Ukraine, tất họ phải có trách nhiệm đứng lên bảo vệ non sông bằng niềm tin và sức mạnh.

Vâng. Cứ thế. Bao câu chuyện rất phù hợp với Cá tháng 4 xoay quanh khủng hoảng chiến sự Ukraine (càng đọc càng ngạc nhiên). Thực ra sử dụng hai tiếng khủng hoảng (crisis) đối với hồ sơ chiến tranh tại Ukraine chỉ là cách nói trung dung, đứng giữa, ngại va chạm. Với không ít đây chính là một cuộc xâm lăng thực sự (invasion). Còn theo Điện Kremlin đây chỉ là một chiến dịch hành quân đặc biệt (special operation). Hóa ra đây chỉ là chuyện chữ nghĩa, cãi chày cãi cối; cho phép người ta dựa theo chiều gió để phát biểu của mình phù hợp ngữ cảnh chính trị với mức độ cọ xát được kiểm soát ở mức thấp nhất!

Trở lại bài báo Putin’s demand for ruble payments? No way! say EU nations của hãng tin AP, đề nghị của Tổng thống Nga Putin khiến nhiều người chau mày. Vâng. Đồng Rúp của Nga đang tuột dốc thê thảm (vốn nó là đồng bạc với vị trí thua-em-kém-chị so với những đồng bạc cùng đẳng cấp, nói gì đến chuyện so với đồng Mỹ kim nặng ký). Hiện tại một Mỹ kim đổi được hơn 120 đồng Rúp. Trước đó, cụ thể hồi cuối tháng 10/2021, một Mỹ kim mua được chưa đầy 70 đồng Rúp. Vào thời điểm tệ hại nhất của đồng Rúp, chính xác ngày 07/03/2022, một Mỹ kim mua được hơn 140 đồng rúp.

Với tỷ giá hối đoái khá bẽ bàng ấy, chẳng quốc gia nào dại dột trong việc dự trữ đồng Rúp, hơn nữa Mỹ kim là ngoại tệ mạnh được cả thế giới sử dụng, chuyện dự trữ một lượng lớn đồng Rúp là điều không tưởng. Vả lại, tìm hiểu kỹ, các hợp đồng văn bản mua bán giao dịch quốc tế thường ghi rõ đồng bạc nào sẽ được sử dụng trong thanh toán. (Thường là đồng Mỹ kim). Chẳng có gì khó hiểu cả, Mỹ kim là đồng bạc có uy tín, hơn nữa, dù giao dịch bằng đồng Mỹ kim vẫn có những dao động (như bao đồng tiền khác), nó vẫn được coi là mỏ neo an toàn đáng tin cậy hơn. Nay Mr. Putin đưa ra đề nghị yêu cầu các nước mua dầu thô và khí đốt của Nga phải trả bằng đồng Rúp càng bộc lộ rõ hơn tình trạng lúng túng của Điện Kremlin trong nỗ lực cứu vãn mặt mũi cũng như gióng lên những tiếng chuông trong trạng thái lạc quẻ, yếu ớt.

Đáp trả lại yêu cầu có vẻ khá lạc điệu của Tổng thống Putin, Thủ tướng Slovene là Janez Jansa cho biết (nguyên văn): I don’t think anybody in Europe really know how rubles look like. Nobody will pay in rubbles. Rõ ràng đây là thái độ chung của EU, bởi xét kỹ, người ta không thể giao dịch bằng đồng Rúp bởi nó là đồng bạc quá xa lạ, không hội đủ những tiêu chuẩn cơ bản. Rõ ràng đây là một phản ứng yếm thế của Kremlin khi sử dụng dầu thô và khí đốt như một đòn bẩy giữa lúc vị trí của Nga trên trường quốc tế càng ngày càng bị cô lập rõ rệt.

Thủ tướng Olaf Scholz của Đức, một bạn hàng từng lưỡng lự trong việc vạch mặt chỉ trán Moscow với những hăm dọa gây sức ép căng thẳng với Kyiv nay tuyên bố (nguyên văn): What we have learned so far boils down to the fact that there are fixed contracts everywhere, where the currency in which payment is made is also part of the contract. Those are the starting points that we have to work from. Nếu đã thế, rõ ràng phát biểu của Putin vừa tạo ra những trở ngại lớn cho Nga, vừa cho thấy các hợp đồng thỏa thuận trước đây giữa EU và Moscow vô tình đã bị Nga phá vỡ.

Mà thôi…

Nói cho cùng hành động của Tổng thống Nga Putin lần này đâu khác gì quyết định ông đưa chiến xa và máy bay tấn công Ukraine bằng đủ cả ba ngả (đường bộ, đường biển, và đường hàng không). Chiến tranh xâm lược càng lúc càng trở nên hiếm hoi hơn, bởi ít nhiều gì nhân loại đã bước qua gần một phần tư thế kỷ 21; thành ra bản thân cuộc khủng hoảng Ukraine tự nó đã là một chuyện tưởng-như-đùa, một câu chuyện khá gần gũi với mô tuýp kịch bản Cá tháng 04 truyền thống.

Nói tới nói lui vẫn là những điều lạ lẫm chúng ta đang chứng kiến. Trước tiên những con châu chấu Ukraine đã và đang khiến thế giới thán phục khi những đoàn xe tăng rất dài của Nga không thể thọc sâu vào thủ đô Kyiv. Sau đó là những bản tin, những thước phim, cùng với vô số những clip video do truyền hình Moscow phát đi, không luận tính trung thực ở đây, song xét kỹ, số phận cuộc hành quân đặc biệt của Nga, bất luận dưới danh nghĩa nào (bảo vệ người Ukraine nói tiếng Nga trước nạn Phát xít Ukraine, kiểm soát khả năng vũ khí hạch tâm của Ukraine, thậm chí là khát vọng chứng minh Ukraine chưa một lần là quốc gia có chủ quyền thực sự, song Ukraine chỉ là một phần của Liên Xô cũ với vị trí của một quốc gia độc lập chỉ sau khi Thế Chiến I kết thúc) đang gặp phải những thử thách gay go, nếu không nói là ngõ cụt sa lầy càng lúc càng thấy rõ.

Và Cá tháng 4 (April Fools), một đề tài khôi hài được người Pháp sử dụng (poisson d’avril) như một van xả tế nhị trước những vấn đề gai góc, có lúc chúng vô thưởng vô phạt, song Cá tháng 4 còn là một diễn đàn (platform) để người ta bày tỏ chính kiến một cách nửa đùa, nửa thật, vô hại.

Hy vọng sắp tới tại Ukraine những câu chuyện mang nội dung khá gần với Cá tháng 4 lạc quan hơn, tỷ như Nga rút quân khỏi Ukraine, Nga ký hòa ước với Kyiv, Nga công nhận chủ quyền thực sự của Ukraine… sớm trở thành sự thật để lá cờ mang hai màu xanh-vàng của Ukraine tiếp tục tung bay như khát vọng hòa bình độc lập chủ quyền của họ hôm nay.

Nguyễn Thơ Sinh

Nhận báo giá qua email