Ig Nobel 2022

“Hai quả tim hòa cùng một nhịp” không còn là một thành ngữ sáo rỗng, nhàm chán và thậm chí “sến” thường được dùng trong những chuyện tình viết bởi các nhà văn bình dân nữa.

Công trình của nhóm khoa học gia quốc tế 4 người, gồm Eliska Prochazkova, Elio Sjak-Shie, Friederike Behrens, và Mariska Kret, thuộc Viện Tâm lý học Daniel Lindh của Hòa Lan, Khoa Tâm lý Đại học Amsterdam (Hòa Lan) và Khoa Tâm lý trường Đại học Birmingham (Anh quốc). Bốn vị Tiến sĩ này đã chứng minh rằng chuyện đó có thật.

Nghiên cứu của họ đo lường các hiện tượng sinh lý của nam và nữ trong các cuộc hẹn hò (dating). 

Những người tham gia được cho đeo loại kính theo dõi mắt có gắn camera (eye tracking glasses) và thiết bị để đo nhịp tim và độ dẫn điện của da (electrodermal activity). 

Các nhà khoa học nhận xét: “Chúng tôi nhận thấy rằng các tín hiệu bên ngoài như nụ cười, tiếng cười, ánh mắt hoặc sự bắt chước các tín hiệu đó không liên quan đáng kể đến sự thu hút. Thay vào đó, sự hấp dẫn được dự đoán bởi sự đồng bộ trong nhịp tim và độ dẫn điện của da giữa hai đương sự, là những biểu hiện bên ngoài, vô thức và khó điều chỉnh. Phát giác của chúng tôi cho thấy rằng sự thu hút giữa các cặp này tăng và giảm khi mức độ kích thích trong tiềm thức của họ tăng và giảm đồng bộ.”

Nhờ công trình đó, các nhà khoa học đã được trao giải Nobel về Tim mạch Ứng dụng (Aplied Cardiology Prize) năm 2022.

Rất tiếc, đây không phải là giải được ông Alfred Nobel lập ra và hàng năm được trao ở Na uy và Thụy điển.

Họ được giải Ig Nobel, do Marc Abrahams sáng lập và hàng năm được trao ở Hoa Kỳ. 

Lễ trao giải lần thứ 32 vừa diễn ra hôm 15 tháng 9 vừa qua.

Ig Nobel

Giải Ig Nobel đã tồn tại được 32 năm, và được giới khoa học và khoa bảng của thế giới công nhận. Trong số những người được trao giải, có không ít người cũng đoạt giải Nobel Thụy điển. 

Trong lễ trao giải lần thứ 31 năm 2021, tất cả các nhân vật đứng ra trao giải cho các khôi nguyên Ig Nobel đều là các khôi nguyên Nobel “thứ thiệt”. Như Rich Roberts (Nobel Y học, 1993), Robert Lefkowitz (Hóa học, 2012), Carl Weiman (Vật lý, 2001) Eric Maskin (Kinh tế, 2007), v.v… Năm nay lực lượng này còn hùng hậu hơn, bên cạnh Rich Roberts  trở lại còn có nhiều khôi nguyên Nobel nữa, như Frances Arnold (Giải Hóa học năm 2018),  Esther Duflo (giải Kinh tế năm 2019), marty Chalfi (Hóa học 2008), Eric Maskin (Kinh tế 2007), Dona Strickland (Vật lý 2018), barry Sharpless Hóa học 2001) và Jerome Friedmand (Vật lý 1990)  đã trao các giải Ig Nobel 2022 cùng với 

Hay không bằng hên 

Có những điều người ta trông thấy/nghe thấy là phải bật cười ngay. Các thành tựu được giải Ig nobel suốt 32 năm nay đều phải mang tính chất đó. Nhưng đó mới chỉ là một điều kiện. Điều kiện thứ hai là sau khi cười, người ta phải suy nghĩ. 

Còn có thêm môt điều kiện thứ ba cho các công trình được xét giải Ig nobel. Đó là chúng phải là những thành tựu không thể hoặc không nên được tái tạo.”

Cùng mang ý nghĩa liên quan đến một thành ngữ như giải về tim mạch vừa được kể, và cũng được giải năm nay là công trình nghiên cứu mà nếu mang tên Việt sẽ được gọi là “hay không bằng hên” – hoặc  theo kiểu toán học: “Hay > Hên”.

Công trình của của các nhà nghiên cứu Alessandra Pulquino, Alessio Emanuele Biondo, Andrea Lapisalda đã nhận giải Ig nobel Kinh tế.

Ba tân khôi nguyên vừa kể là các Giáo sư Tiến sĩ (nếu phải giới thiệu chức vụ và bằng cấp theo kiểu Việt Nam hiện nay) thuộc hai phân khoa, Phân khoa Vật lý và Thiên văn và Phân khoa Kinh tế và Kinh doanh của Đại học Catania, nước Ý.

Họ dùng toán học để chứng minh rằng những người may nhất, không phải những người giỏi nhất, thường thành công trong đời. 

Nhóm nghiên cứu bắt đầu nghiên cứu với câu hỏi ‘Liệu tài năng hay sự may mắn cần thiết để thành công?’ Sau khi mô phỏng sự nghiệp của hơn 1000 người, chỉ ra rằng “những người rất may mắn với tài năng vừa phải’’ luôn thành công hơn “những người không may mắn (nhưng) rất tài năng ‘’. 

Họ trình bày trong tóm tắt công trình nghiên cứu rằng trong các nền văn hóa phương Tây nơi mà sự cạnh tranh rất cao, người ta vẫn cho rằng nhân tài xứng đáng thành công nhờ vào những phẩm chất cá nhân như tài năng, trí tuệ, kỹ năng, sự thông minh, nỗ lực, ý chí, chăm chỉ hoặc chấp nhận liều” nhưng: “mô hình dựa trên tác nhân đơn giản của chúng tôi cho thấy rằng, nếu thực sự cần phải có tài năng ở mức độ nào đó để thành công trong cuộc sống, thì hầu như không bao giờ những người tài năng nhất đạt đến đỉnh cao nhất của thành công, họ bị vượt qua bởi những người tài năng trung bình nhưng may mắn hơn.”

Vài công trình đoạt giải IgNobel 2022 đáng nể 

Giải Sinh vật: Ảnh hưởng của việc bị mất đuôi trong đời sống tình dục của bò cạp

Khi một con bọ cạp bị kẻ thù tấn công, nó sẽ tự cắt đuôi và trốn thoát. Với nhiều loài vật, việc “bỏ của chạy lấy người” này – từ chuyên môn autonomy, thường xảy ra. 

Hai nhà khoa học Solimary Garcia Hernandez (Brazil) và Glauco Machado (Columbia) đã nghiên cứu ảnh hưởng của bọ cạp cụt đuôi. Kết quả của cuộc thử nghiệm ghi nhận tất cả các chú bò cạp đều bị táo bón nặng, và tốc độ chạy tối đa của bọ cạp không có gì thay đổi trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về lâu dài, tốc độ chạy tối đa của con đực giảm dần. Các nhà nghiên cứu báo cáo trong nghiên cứu: “Sau khi tự cắt bỏ (cái đuôi), các con bò cạp mất gần 25% khối lượng cơ thể và phần cuối cùng của đường tiêu hóa, bao gồm cả hậu môn, khiến cho nó  khó đại tiện và làm cho nó  táo bón, vì tiến trình tái tạo không diễn ra”. Mặc dù việc mất đuôi không có bất kỳ ảnh hưởng tức thời nào đến sự vận động của con bọ cạp, nhưng việc giảm vận động lâu dài của những con đực không còn đuôi có thể làm giảm khả năng tìm kiếm bạn tình và sau đó, chúng qua đời vì táo bón.

Giải Kỹ thuật: Nắm đấm cửa càng to, càng cần thêm nhiều ngón tay để xoay

Trong số các khôi nguyên Ig nobel năm nay có bốn giáo sư người Nhật. Họ đoạt giải về Kỹ thuật: nắm đấm (núm) cửa càng to thì càng phải cần đến nhiều ngón tay để xoay vặn.

Các Giáo sư Gen Matsuzaki, Kazuo Ouchi, Masaru Uehara và Goro Imura của Học viện Công nghệ Chiba đã thí nghiệm với các hình trụ bằng gỗ có kích thước khác nhau từ 7 mm đến 130 mm và nghiên cứu cách xoay các nắm gỗ đó bằng tay phải. Có 32 người tham gia cuộc nghiên cứu. 

Kết quả họ ghi nhận được là số lượng và vị trí của các ngón tay thay đổi tùy thuộc vào đường kính của hình trụ. Điều có có nghĩa là núm càng lớn càng cần thêm nhiều ngón tay.

Theo Giáo sư Matsuzaki, số lượng ngón tay cầm núm thay đổi theo độ lớn của cái múm. Một cái núm nhỏ nhất, như chìa khóa, chỉ cần hai ngón tay. Số ngón tăng từ 2 lên thành 3 khi đường kính của núm là 10 đến 11 mm, từ 3 lên 4 khi đường kính là 23 đến 26 mm và từ 4 lên đủ năm ngón khi đường kính là 45 đến 50 mm. 

Giải Nghệ Thuật Lịch sử: hình ảnh nghi thức dùng thuốc bơm để xổ trên đồ gốm Maya cổ đại

Người bị táo bón hay cần làm sạch cái cửa hậu cho các thủ thuật y khoa đều biết đến dung dịch gọi là Enema.  Nó là một chất nhờn được dùng để thụt vào hậu môn. 

Những người Maya ngày xưa đã dùng đến cách bơm hậu môn này. Các hình ảnh được vẽ trên đồ gốm của người Maya cổ đại cho thấy họ đã làm thủ thuật này trong các nghi lễ.

Hai nhà nghiên cứu Peter de Smut (Radboud University Medical Centerdisabled, Nijmegen, Hòa lan) và Nicholas Hermas (Foundation for Latin American Anthropological Research, Hoa kỳ), đã giành được giải Lịch sử Nghệ thuật cho công trình nghiên cứu về nghi thức bơm hậu môn được mô tả trên đồ gốm cổ của người Maya. 

Nhưng nghiên cứu của họ cho thấy rằng người Maya cổ đại đã bơm rượu để làm cho họ nhanh chóng đạt đến trạng thái say cần thiết cho nghi lễ. “Uống” rượu trực tiếp qua trực tràng gây say nhanh hơn nhiều so với uống qua miệng. 

De Smut và Hermas ghi nhận thêm rằng ngoài rượu, cũng chỉ ra rằng các loại thảo mộc như thuốc lá và hoa súng có thể đã được sử dụng để bơm vào cửa hậu.

Trong cuộc phỏng vấn tại lễ trao giải Ig Nobel 2022, ông Hermas còn khoe bộ sưu tập đa dạng các đồ nghề dùng cho thủ thuật bơm cửa hậu mà ông đã thu góp được từ khắp nơi trên thế giới.

Giải Vật lý: Vịt con bơi theo đội hình để bớt hao sức

Frank Fish, giáo sư sinh học tại Đại học West Chester ở Pennsylvania đã chia sẽ giải Ig Nobel vật lý với các nhà nghiên cứu tại Đại học Strathclyde ở Glasgow, Scotland về công trình này.

Chuyển động là một hoạt động tốn nhiều năng lượng có thể bao gồm một phần đáng kể trong ngân sách năng lượng tổng thể của một động vật. Do đó, các động vật có lợi khi sử dụng các chiến lược định vị để giảm thiểu tiêu hao năng lượng. Các chiến lược như vậy bao gồm chuyển đổi dáng đi, chuyển động không liên tục, bay cao, vận chuyển theo dòng thủy triều, cưỡi lên sóng, bơi ngầm dưới nước, lướt như kểu cá heo và chuyển động đội hình.

Nhà nghiên cứu về cách bơi của các động vật giải thích trong buổi lễ trao giải rằng giống như các tay đua xe hơi, xe đạp và chạy trong một cuộc đua, lũ vịt con bơi thành một đội hình theo sau vịt mẹ để bảo tồn năng lượng.

Ở lũ vịt con, đội hình của chúng hình thành dựa trên các gợn sóng mà vịt mẹ tạo ra. 

“Tất cả đều liên quan đến dòng chảy xảy ra phía sau sinh vật hàng đầu đó và cách di chuyển theo đội hình thành thực sự có thể là một lợi ích về mặt năng lượng.”

Giải Văn chương:  Cách viết tồi, không phải các khái niệm chuyên biệt, gây ra sự khó hiểu trong ngôn ngữ pháp lý

Khác với Nobel Văn chương ở Thụy điển, giải Văn chương của Ig Nobel không được trao cho một nhà văn hay một nhà thơ. 

Đoạt giải năm nay là một nhóm khoa học gia: Eric Martinez, Edward Gibson (Khoa Khoa học về Não bộ và Nhận thức, Học viện Kỹ thuật MIT, Hoa kỳ) Francis Mollica (Viện Ngôn ngữ, Nhận thức và Tin học, Trường Tin học, Đại học Edinburgh, Anh quốc). 

Họ chia nhau giải Ig Nobel 2022 về Văn chương nhờ công trình đi tìm nguyên nhân khiến các văn bản pháp luật trở nên khó hiểu một cách không cần thiết. Nghiên cứu của họ được đăng trên tạp chí Cognition, chỉ ra rằng ngay cả những độc giả có kinh nghiệm, giỏi đọc văn bản, khả năng hiểu văn bản pháp luật đã thấp hơn đáng kể. Nguyên nhân không chỉ do người đọc thiếu kiến thức pháp luật chuyên ngành mà còn do các văn bản pháp luật sử dụng những câu dài và phức tạp. Ba nhà nghiên cứu cho biết: “Sự phụ thuộc vào câu dài, tức là cách viết kém được ghi nhận trong văn bản của các văn bản pháp luật, điều này gây ra hạn chế về trí nhớ khi làm việc”. 

Các nhà khoa học đoạt giải cho rằng việc điều chỉnh, sửa chữa cách viết các văn bản pháp luật để cho dễ hiểu sẽ có lợi cho toàn xã hội. 

Phát biểu khi nhận giải, Tiến sĩ Martinez hy vọng rằng “các luật sư sẽ suy nghĩ nhiều hơn một chút về người đọc. Sự rõ ràng không chỉ có lợi cho người thường, nó còn có lợi cả cho các luật sư nữa.” 

Khôi nguyên Ig Nobel 

được chọn như thế nào?

Mỗi năm, Ig Nobel được trao cho những thành tựu trong 10 lãnh vực khoa học. Thoạt đầu, tiêu chuẩn lựa chọn chỉ giản dị là “những thành tựu không thể hoặc không nên được tái tạo.”

Ông Abrahams giải thích: “Thí dụ như sau khi một cái gì đó đã được khám phá hoặc sáng tạo, không ai – bất cứ ai, ở bất cứ nơi nào – sau này có thể trở thành người đầu tiên thực hiện khám phá hoặc sáng tạo đó. “Tính đầu tiên” không thể lặp lại.”

Abrahams nhấn mạnh rằng trong khi hầu hết các giải thưởng, ở hầu hết các nơi, cho hầu hết các mục đích đều được thiết kế rõ ràng để tôn vinh cái tốt hay xấu của người nhận, tôn vinh những thái cực của con người thì Ig Nobel không có nghĩa là để xác nhận một thành tựu là tốt hay xấu.

“Hầu hết mọi người đều sống hết đời mà chẳng hề có được một giải thưởng lớn, để thừa nhận rằng, vâng, họ đã làm được điều gì đó. Đó là lý do tại sao chúng tôi trao giải Ig Nobel. Nếu bạn giành được một chiến thắng, nó biểu thị cho điều duy nhất là bạn đã làm được một cái gì đó…”

Hàng năm, trong số mười giải Ig Nobel mới, khoảng một nửa được trao cho những điều mà hầu hết mọi người cho là đáng khen ngợi – có lẽ là vì quái dị. Nửa còn lại dành cho những thứ mà trong mắt một số người, ít đáng khen ngợi hơn.”

Năm 2009, ông Abrahams mô tả rõ ràng hơn tiêu chuẩn chọn lựa: “Giải Ig Nobel được trao cho những thành tựu khiến mọi người phải CƯỜI, rồi SUY NGHĨ.”

Khi xét trao giải, Hội đồng quản trị giải Ig Nobel tuân theo cùng một châm ngôn với các bác sĩ: “Đừng làm hại”. Được giải IgNobel có thể có hại cho các nhà khoa học. Trên đời vẫn luôn có những người nhanh nhảu phán xét và trừng phạt người khác – một số người thuộc loại này lại, không may thay, nắm giữ các vị trí quyền lực. Họ sẵn sàng trừng phạt và chế nhạo một người nào đó trong phòng thí nghiệm của họ giành được một giải thưởng mà họ cho là ngốc nghếch, vô nghĩa. Ý thức được rằng có những người như vậy, Hội đồng quản trị Ig Nobel luôn hỏi ý kiến của các nhà khoa học đang được xem xét trao Ig Nobel, để hỏi xem việc đoạt giải có thể gây khó khăn nào đó về chuyên môn cho họ không. Trường hợp thấy có vẻ nguy hại, giải thưởng sẽ được trao cho một người xứng đáng khác. Đến nay, đã có khoảng sáu trường hợp như thế.

Ngược lại, các trường hợp một cá nhân hoặc một nhóm người lớn tiếng …đòi cho được giải lại nhiều hơn. Nhưng cho đến nay, chỉ có một giải được trao cho những người muốn được như vậy. Đó là trường hợp của hai nhà khoa học Anders Barheim và Hogne Sandvik (Ig Nobel Sinh học, 1996), công trình của họ là chứng minh được sour cream kích thích sự thèm ăn của loài đỉa, nhưng bia làm chúng bị say và tỏi sẽ giết chết chúng.

Đỗ Quân

Xem thêm

Nhận báo giá qua email