Tránh không khỏi nóng!

Tin nóng là những món quà cho ngành truyền thông. Không có gì ngán ngẩm cho bằng ngồi ngáp ruồi chờ tin trong những thời gian nhạt nhẽo, mọi chuyện đều bình thường, suôn sẻ. Nhưng với cái nóng theo nghĩa đen thì lại khác, nhất là khoảng nhiều năm gần đây, khi những đợt nóng diễn ra thường xuyên hơn và kéo dài hơn. Phải viết, kể về cái nóng quả thật là đáng buồn, nhất là chẳng cần phải kể, phải viết thì độc giả cũng đã biết vả đang than nóng quá. 

Cả nước Anh tuần vừa qua rên rỉ vì nóng khi nhiệt độ ở vương quốc này đạt đến 40 độ C.

Người Việt có câu “Bà Chúa đứt tay bằng ăn mày đổ ruột”, ý nói chuyện nhỏ nhưng những người quá rảnh và quá giàu (cỡ Bà Chúa) coi là quá trọng đại. 

Bốn mươi độ bách phân không nhằm nhò gì ở không ít các nước khác trên thế giới. Hồi tháng 5 vừa qua, ở Delhi (Ấn Độ) đã có nhiệt độ 49.2 độ C. Khỏi phải sang đến Ấn Độ, ngay ở Hà lội, trong đợt nóng từ cuối tháng 5 kéo dài đến gần giữa tháng 6, có những ngày nhiệt độ ngoài trời lên đến trên 50 độ C.  

Thế thì cỡ 40 độ C, chưa ăn thua gì mà đã kêu nhắng lên.

Đùa chút chơi, nhiệt độ 40 độ C đối với thần dân của bà Nữ hoàng ngồi lâu trên ngai nhất lịch sử quốc gia này đúng là đáng sợ.

Anh quốc có biệt danh là xứ sở sương mù, mưa nhiều.  Xem phim, kể cả truyền hình thời sự, khán giả sẽ thấy người Anh lúc nào cũng áo đơn áo kép. Nhà cửa ở quốc gia này hiếm có chuyện gắn máy lạnh (y như ở Texas không có lò sưởi vậy) mà chỉ toàn sưởi, từ lò than đến lò điện. 

40 độ C với Anh quốc có nghĩa là cao hơn nhiệt độ trung bình trong tháng 7 (trong tầm thấp của 20 độ C) của quốc gia này đến 20 độ.

Không chỉ Anh quốc. Theo Mariam Zachariah, nhà khoa học khí hậu tại Đại học Imperial London, ở nhiều nước châu Âu, nhà cửa không được thiết kế để chịu được độ nóng hơn 20 độ C, thậm chí chỉ là 25 độ C.

Ở Bắc Âu, hầu hết các ngôi nhà được xây dựng để giữ nhiệt nhằm giúp cư dân chống chọi tốt hơn với cái lạnh. Lối kiến trúc và vật liệu kiến trúc đó khiến nhiệt độ trong nhà tăng cao trong đợt nắng nóng trong khi chỉ một phần nhỏ trong số những ngôi nhà này có máy lạnh.

Các thành phố đó cũng không có cơ sở hạ tầng phù hợp để giữ cho mọi người mát mẻ – như những nơi có bóng râm, có không gian xanh và nước – hoặc các biện pháp ứng phó khẩn cấp để giúp đỡ những người dễ bị tổn thương nhất.

Thủ đô London nóng tới mức Sở cứu hỏa phải đưa ra khuyến cáo hỏa hoạn sau khi số đám cháy ở thành phố vọt lên cao. Trong tweet khuyến cáo dân chúng các biện pháp phòng cháy, Đô trưởng Sadiq Khan còn dặn dân đừng để chai lọ bể vỡ hoặc kính trên cỏ vì những mảnh thủy tinh này có thể trở thành kính hội tụ đốt cháy cỏ, gây hỏa hoạn!

Nhiều tuyến đường xe lửa ở Anh phải ngưng chạy vì đường rầy quá nóng, nở ra, cong lên và gãy nứt, đồng thời các đường dây điện cũng bị nóng đứt, rơi từ trên cao xuống.  

Các nhà khí tượng học gọi những đợt nóng kéo dài nhiều ngày là những đợt sóng nhiệt – heatwave, và Âu châu hiện đang ở trong một đợt sóng nhiệt kha khá dài, nhưng dự báo sẽ không dài bằng các đợt sóng nhiệt lịch sử diễn ra cách đây 46 năm. Năm 1976, đợt nóng đó kéo dài liền tù tì 15 ngày. Không dài bằng, nhưng đợt nắng nóng này khốc liệt hơn – nhiệt độ lên đến 40 độ C trong khi năm 1976 chỉ có 35,9 độ C. 

Vào năm 2020, sở Khí tượng của Vương quốc Anh (Meterological Office, gọi tắt là Met Office), đã đưa ra những dự báo chỉ ra rằng nhiệt độ ở mức đó sẽ trở nên phổ biến vào năm 2050.

Nhưng không chỉ có Anh quốc là nước duy nhất đang chịu đợt nóng tệ hại này. 

Cả Âu châu cũng nóng. Từ Pháp đến Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, còn nóng trước nước Anh nữa.

Sóng nóng tràn vào nước Pháp từ hồi tháng 5, tức là khi vẫn còn mùa Xuân, rồi trở lại vào tháng 6. Sau đó đến lượt Tây Ban Nha, Ý và nhiều nước Âu châu khác. Tháng này, một đợt sóng nóng ập vào Ba Lan cùng mộ số nước Đông âu. 

Nhiệt độ ở khắp Âu châu – từ Tây Ban Nha đến các đảo Anh quốc, lại tăng dữ dội trong tháng 7 này. Các đám cháy rừng do sức nóng đang bùng phát ở nhiều quốc gia, và phần lớn cựu lục địa đang chìm trong cơn hạn hán kéo dài.

Nói chung là cả thế giới.

Báo cáo mới nhất của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) của Liên hợp quốc đã khẳng định rằng tần suất và cường độ của các đợt nắng nóng đã tăng lên trong nửa đầu năm 2022 trên khắp Bắc Ấn Độ, Afghanistan và Pakistan, Tây Nam Âu và Bắc Mỹ (đặc biệt là Texas) vì của sự thay đổi khí hậu do con người gây ra và có nhiều khả năng xảy ra các đợt nắng nóng hơn khi khí hậu tiếp tục ấm lên.

Cùng với cái nóng là lửa.

Đô trưởng London Sadiq Khan nói hôm 19 tháng 7 là ngày bận rộn và vất vả nhất của lực lượng cứu hỏa của thành phố này tính từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay để đối phó với các đám cháy bùng phát trong đợt nắng nóng kỷ lục.

Các báo cáo gần đây từ châu Âu – nơi đã chứng kiến gần 1.900 vụ cháy rừng cho đến nay trong năm nay, gần gấp 4 lần mức trung bình từ năm 2006 đến năm 2021 

Ở rìa tây nam lục địa Châu Âu, Bồ Đào Nha đã phải đối mặt với nhiệt độ khắc nghiệt cùng với những trận cháy rừng thiêu rụi hàng chục ngàn ha đất.

Rồi đến những cái chết, trực tiếp do, hay có liên can đến nhiệt.

Bộ Y tế Bồ Đào Nha công bố rằng trong khoảng từ 7 đến 18 tháng 7, ở nước này đã có 1063 cái chết liên quan đến sức nóng.  Tây Ban Nha ít hơn phân nửa, chỉ có trên 500.

Rồi ở Trung Á, và Đông Á, và một phần của Phi châu, đợt nóng thứ ba đang diễn ra với nhiệt độ trên 50 độ C. 

Bắc Mỹ cũng không tránh khỏi nóng. Thực ra thì Bắc Mỹ thường xuyên bị sóng nóng trong mùa hè từ nhiểu năm. Tuy nhiên, năm nay Canada có lẽ gặp may, trời không nóng lắm, cỡ 36, 37 độ C 

(chưa tính đến cảm giác nóng khi tính thêm độ ẩm trong không khí). Nhưng chưa chắc, mùa hè còn đến hai tháng nữa.

Về phía Hoa Kỳ không may mắn đến thế. Tuần trước, cả khu vực trung nam nước Mỹ đã nóng bỏng, với trên 100 triệu người Mỹ khốn khổ vì nhiệt độ từ 103 đến 110 độ F, đặc biệt ở Oklahoma, Arizona, Texas. Ở phía Tây, California đã phải ban hành tình trạng khẩn cấp do cháy rừng.

Báo cáo mới nhất của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) của Liên hiệp quốc đã khẳng định rằng tần suất và cường độ của các đợt nắng nóng đã tăng lên trong nửa đầu năm 2022 trên khắp Bắc Ấn Độ, Afghanistan và Pakistan, Tây Nam Âu và Bắc Mỹ (đặc biệt là Texas) vì của sự thay đổi khí hậu do con người gây ra và rất có thể xảy ra các đợt nắng nóng hơn khi khí hậu tiếp tục ấm lên.

Trái đất nóng lên 

do khí hậu thay đổi?

Đúng vậy (nhưng vẫn có người cãi). Trong quá khứ, các yếu tố tự nhiên, chẳng hạn như núi lửa phun và El Niño, gây ra sự biến động về nhiệt độ và lượng mưa. Ngày nay, yếu tố đẩy nhanh thêm sự biến đổi này là ảnh hưởng của con người. Chúng ta đốt nhiên liệu hóa thạch để lấy năng lượng – xăng dầu cho xe hơi, máy bay, khí đốt để sưởi và nấu ăn, than đá để phát điện… Những hoạt động hàng ngày này gây ra phát thải khí nhà kính, như mêtan và carbon. Các thứ khí này ngăn cản nhiệt lượng tỏa ra từ trái đất thoát ra ngoài, gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Sự tích tụ CO2 từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch đã làm cho các đợt nắng nóng gay gắt hơn và thường xuyên hơn trên toàn cầu, kể cả ở châu Âu.

Biến đổi khí hậu đóng một vai trò quan trọng trong việc xác định tần suất và cường độ của các đợt nắng nóng khi nhiệt độ trung bình của Trái đất tăng lên. Theo một báo cáo năm 2019 của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (The Intergovernmental Panel on Climate Change / IPCC), kể từ năm 1980, tần suất và cường độ của các đợt nắng nóng đã tăng gấp đôi do nhiệt độ bề mặt nước biển tăng nhanh hơn, 

Tiến sĩ Jason Smerdon, giáo sư nghiên cứu Lamont tại Đài quan sát Trái đất Lamont-Doherty (Đại học Columbia), cho biết: “Những đợt nắng nóng đang tấn công các khu vực khác nhau trên thế giới cùng một lúc cho thấy “khí hậu nói chung đang ấm lên”.

“Các hiện tượng nắng nóng mà chúng ta đang thấy trên khắp thế giới là một phần của khí hậu đang ấm dần lên. Vì vậy, thực tế của chúng ta ngày nay thật tồi tệ khi chúng ta nhìn xung quanh và thấy biến đổi khí hậu đang làm tăng những hiện tượng cực đoan này”.

Khoa học gia Mariam Zachariah giải thích thêm rằng biến đổi khí hậu thúc đẩy các đợt nắng nóng theo hai cách. Cách thứ nhất, giản dị, là giữ lại nhiệt nhiều hơn trong hệ thống toàn cầu. Bà nói: “Một bầu không khí ấm hơn đồng nghĩa với nhiều nhiệt độ khắc nghiệt hơn.”

Tác động thứ hai là “dynamic” động lực  – nghĩa là các kiểu thời tiết thay đổi, có thể mang lại nắng nóng và mưa đến cho những vùng thường không phải chịu những hiện tượng này. Như trong trường hợp của châu Âu, năm nay một khu vực áp suất cao di chuyển chậm đã mang khí nóng thiêu đốt từ Bắc Phi bay lên.

Trở lại với Anh quốc, một nhà khoa học phân bổ khí hậu tại Met Office của Anh quốc, ông Nikos Christidis, báo động: “Cơ hội nhìn thấy những ngày 40 độ C ở Anh có thể cao gấp 10 lần so với khí hậu tự nhiên không bị ảnh hưởng của con người tác động vào”.

Những đợt nắng nóng như thế này sẽ trở nên thường xuyên hơn trong những thập niên tới, ngay cả khi các chính phủ thực hiện cam kết cắt giảm khí thải – điều này còn lâu.

Christidis nói: “Ngay cả với những cam kết hiện tại về việc cắt giảm khí thải, những cơn nóng cực kỳ như vậy có thể diễn ra sau mỗi 15 năm trong khí hậu của năm 2100.”

Tiến sĩ Christidis không bi quan.

Dr. Simon Lee, một khoa học gia ngành Khí quyển của Anh quốc đăng trên Twitter hai hình ảnh. Hình thứ nhất là dự phóng hay giả định – tức là tưởng tượng có căn cứ, về nhiệt độ thường thấy ở nước Anh vào năm 2050, tức là 28 năm nữa. Giả định này được đưa ra vào năm 2020. Hình thứ hai là hình thật, tin thời tiết của Met Office hôm thứ Ba 19 tháng 7. 

Không cần “nghiên cứu”, chỉ nhìn vào hai hình ảnh, người ta nhận ra ngay sự tương tự. Các con số (thực) của năm 2022 sít sao với các con số (giả định) của năm 2050. 

Stephen Belcher, giám đốc khoa học và công nghệ tại Met Office, nói rằng ông đã “không mong đợi thấy điều này” tức là trước khi về hưu. Ông còn dọa rằng nếu lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính không được chặn đứng, chuyện nóng như thế này rồi sẽ diễn ra mỗi ba năm một lần.

Nhưng rồi làm sao bây giờ?

Những nhà khoa học bi quan cho rằng chẳng có cách nào tránh được cái định mệnh thê thảm này cả. Trái đất ngày càng nóng dần lên, và sự gia tăng nhiệt độ đó ngày cành nhanh hơn. Trước sau gì, Địa cầu cũng đi đến chỗ hết sống nổi. Nhiều nhà khoa học khác lạc quan hơn chút ít tuy cũng tin như vậy, nhưng nói rằng có thể làm cho sự tăng nhiệt của Trái đất chậm lại, kéo dài sự sống trên Trái đất thêm ít lâu.  Họ đề ra những biện pháp giảm bớt khí thải. Nhưng chuyện giảm bớt khí thải lại ảnh hưởng đến, có những lúc đi ngược lại với quyền lợi, sự phát triển, với những nhu cầu quen thuộc, sự tiện lợi và hoạt động kinh tế của một khối người, một tỉnh bang, một quốc gia, một lục địa. 

Thí dụ rõ ràng nhất là như việc sử dụng năng lượng đến từ nhiên liệu hóa thạch: than đá và xăng dầu, khí đốt thiên nhiên.

Đợt tăng giá và khan hiếm xăng dầu, khí đốt thiên nhiên đang diễn ra đã làm dấy lên sự bực bội, phàn nàn, thậm chí phản ứng mạnh của dân chúng ở Hoa Kỳ và Canada. Những tiểu bang, tỉnh bang có nền kinh tế nương dựa vào việc khai thác nhiện liệu hóa thạch ở hai nước kêu gào về việc bị khóa tay để cho chết. 

Tương lai trong bàn tay

Hôm thứ Hai 18 tháng 7, ông Tổng thư ký Liên hiệp quốc, tổ chức mà một cựu tổng thống Hoa Kỳ coi là ăn hại đái nát, đưa ra một lời cảnh báo (cảnh cáo?) lạnh mình. Ông Antonio Guterres nói rằng nhân loại đang phải đối mặt với “cuộc tự sát tập thể” do tác động của các hiện tượng khí hậu khắc nghiệt, trong đó có nạn cháy rừng và sóng nhiệt hiện đang tàn phá khắp thế giới.

Trước đại diện của 40 quốc gia trong hội nghị Đối thoại về Khí hậu Petersberg Guterres nói lần thứ 13, ông Antonio Guterres nói: “Một nửa nhân loại đang ở trong vùng nguy hiểm, lũ lụt, hạn hán, bão lớn và cháy rừng… Không một quốc gia nào được miễn nhiễm. Thế mà chúng ta vẫn tiếp tục nghiện nhiên liệu hóa thạch. Chúng ta có quyền lựa chọn. Hành động tập thể hay tự sát tập thể. Quyết định đó nằm trong tay chúng ta.”

Đỗ Quân 

(nguồn: BBC, CBC, NYT)

Nhận báo giá qua email